Ebru sanat

Ebru, kitreyle younlatrlm su zerine tezyini kt ile resim yapma sanatdr. Geleneksel Trk sanatlarndandr
. Ebru szcne kken olarak bulut anlamna gelen ve Farsa bir kelime olan ebr szc gsterilmektedir. Ebru sanatnn ne zaman ve hangi lkede ortaya kt bilinmemekle beraber bu sanatn dou lkelerine zg bir ssleme sanat olduu dnlmektedir. Baz ran kaynaklarnda Hindistan'da ortaya kt yazld



zel yntemlerle yaplan geleneksel bir ssleme sanatdr. Ebru szcne kken olarak, bulut anlamna gelen Farsa “ebr” szc gsterilmektedir. Bu szckten tretilen ve “bulut gibi” ya da “bulutumsu” anlamna gelen “ebri” szc Trke'de deierek “ebru” biimini almtr. Gerekten de ebru bulut izlenimi uyandran bir grnmdedir. Ebru szc bir baka gre gre “yz suyu” anlamna gelen Farsa “b-ry” tamlamasndan gelmektedir.

Ebru sanatnn ne zaman ve hangi lkede ortaya kt bilinmemekle birlikte bu sanatn dou lkelerine zg bir ssleme sanat olduu kesindir. Baz ran kaynaklarnda ilk kez Hindistan'da ortaya kt yazldr. Hindistan'dan ran'a, oradan da Osmanllar'a gemitir. Gene baz kaynaklara gre de ebru Trkistan'daki Buhara kentinde domu ve ran yoluyla Osmanllar'a gemitir. Batda ebru “Trk Kd” diye adlandrlr.Ebrunun Yaplmas

Ebrunun yapl olduka zevkli ve sabr isteyen bir itir. nce uygun bir kt semek gerekir. nk her kda ebru yaplmaz. Kt, boyay iyice emecek nitelikte ve dayankl olmaldr. Eskiden hattatlar (gzel yaz ustalar) yaz yazmak iin yzeyine “ahar” denen zel karml (niasta ve yumurta ak) bir sv srlen ve bu yzden “aharl” denilen kt trn yelerlerdi. Ebrucular ise bu tr ktlar boyay iyi emmedii iin “aharsz” da denen ham kt kullanrlard.

Ebru yapmak iin genellikle dikdrtgen biiminde, byke ve yayvan bir tekne gerekir. Geven denilen otun gvdesinden elde edilen ve beyaz renkli bir tr zamk olan kitre, belli bir oranda, suyla bir kabn iinde kartrlr. Kitre yerine salep, keten tohumu, ayva ekirdei, gazya gibi birok deiik madde de kullanlmaktadr. Kitre ile yaplan bu karm 12 saat kadar bekletilir ve zaman zaman kartrlr. Kitre bu sre sonunda erir ve karm boza kvamn alr.

Daha sonra kk fincanlarda ebru iin boya hazrlanr. Bu amala kullanlacak boya ok ince toz haline getirilmeli ve suda eriyip dalmayan bitkisel ve kimyasal boyalardan olmamaldr. Fincanda su ile iyice kartrlarak svlatrlan boyalara ayrca iki kahve ka taze sr d katlr. Bu ilemin amac iyice ezilmi boyann dibe kmeden yzeyde kalmasn salamaktr. Bu biimde hazrlanan deiik renkteki boyalar zel tekneye boaltlm olan boza kvamndaki svnn yzne serpilir. Yzeyde birikintiler halinde kalan bu boyalar daha sonra tahta bir ubukla kartrldnda ya da yayldnda artc ve ilgin desenler ortaya kar. Ayrca hazrlayann isteine gre belli desenler de elde edilebilir. Bu desenlerin zerine yatrlan zel kt, 5-10 saniye sonra, iki ucundan tutularak kaydrmadan ve oynatmadan, kitap sayfas aar gibi bir yana doru kaldrlr. Kt, boyal taraf ste gelmek zere uygun bir yere serilerek kurutulur. Bylece ortaya binlerce ayrnt ve renk tayan desenler kar. Eer, bu desenlerin arasna bir yaz ya da herhangi bir iek motifi yerletirilmek istenirse, baka bir yntem uygulanr. Yaz ya da motif, bir kda yazlr ya da izilir. Keskin bir arala kenarlar kesilip kalp kartlr ve ebru kdna zayf bir yaptrc ile yaptrlr. Kdn, yaptrlan desenin bulunduu yzeyi yukarda anlatld gibi teknenin iine yatrlr. Elde edilen ebru kuruduktan sonra, hafife yaptrlm olan blm sklnce yaz ya da motiflerin yerleri bo kalr. Bu yntem hattat ve ebru ustas Necmeddin Okyay (1883-1976) tarafndan bulunduu iin bu yntemle yaplan ebrulara “Necmettin Ebrusu” denir. Ebrunun “battal ebru”, “tarakl ebru”, “iekli ebru” gibi daha birok tr vardr.

Ebru ciltilikte ve hattatlkta ok kullanlrd. Bazen elde edilen ilgin ve gzel desenler bir tablo grnmnde olduu iin bu amala da kullanld oldu. Trkler'den Hatip Mehmed Efendi (18.yzyl), eyh Sadk Efendi (19.yzyl), Bekir Efendi (20.yzyl balar) gibi ok usta ebru sanatlar yetimitir. Bu sanatn Necmeddin Okyay'dan sonra yetien son ustalar arasnda Mustafa Dzgnman (doumu 1920) ve Niyazi Sayn (doumu 1927) zellikle anlabilir.




Ebru, kitreyle younlatrlm su zerine tezyini kat ile


resim yapma sanatdr.

Geleneksel Trk sanatlarndandr. Ebru szcne kken olarak bulut anlamna gelen ve Farsa bir kelime olan "ebr" szc gsterilmektedir.

Ebru sanatnn ne zaman ve hangi lkede ortaya kt bilinmemekle beraber bu sanatn dou lkelerine zg bir ssleme sanat olduu dnlmektedir. Baz ran kaynaklarnda Hindistan'da ortaya kt yazldr. Baz kaynaklara gre de Trkistan'daki Buhara kentinde domu ve ran yoluyla Osmanllar'a gemitir. Batda ebru "Trk Kad" olarak adlandrlmaktadr. Koyulatrc bir madde ile kvam arttrlm suyun zerine, iine

d katlm, suda erimeyen boyalarn serpilmesi ve su yzeyinde meydana gelen ekillerin bir kada geirilmesi ile yaplr.

Ebru trleri


Battal Ebru : Su zerine serpilen boyalara hibir mdahale olmakszn yaplan ebru

Gelgit Ebru : Battal ebrudan sonra, nce enlemesine ,boydan boya, daha sonra yukardan aaya

izgiler ekildiinde elde edilen ebru.

al Ebru : Gelgit ebrudan sonra apraz izgiler ekilerek elde edilen ebru

Somaki Ebru

Tarakl Ebru

Blbl Yuvas

iekli Ebru

Hafif Ebru

Koltuk Ebrusu

Ebru : "Akkase" (عاكسه), "yansma" veya "kalp" manesidir. "Aks" (عكس) "negatif" Arapa dilde asl ve imdi Farsadan Trke'ye geldi. Bir oyma kat kalp veya Arap zamk kullanlarak ebrunun figr ya da yaz eklinde kapatlan yerlerinin ebru almamas salanarak yaplan figretif ebru tr.

Neftli Ebru :Battal ebru trnde tekneye atlan son boyann iine neft katlarak yaplan ebru eidi.

Kumlu Ebru : Yzey gerilimi dk bir teknede, srekli ayn noktaya boya damlatarak yaplan ebru eididir.

Hatip Ebru:Battal ebrudan sonra bizle boya damlatlr ve biz yada at klyla damlalara ekil verilir.

Ebru malzemeleri



Su

Kitre ,deniz kadayf boy tohunu ve sahlep gibi suyun younluunu salayacak doal maddeler ile kartrlr. Su kiresiz ise dinlendirilmi musluk suyu olabilir.Eskiler yamur suyu kullanrm.Tercihen saf su kullanlmaldr.


Toprak boya

Ebruda kullanlan boyalar eskiden doada bulunan topraktan elde edilirmi.Bu toprak ezilir elekle elenir ve suda szlerek kullanma hazr hale getirilirmi.
Gnmzde ezilmeye hazr halde yada ezilmi boyalar kullanlmaktadr.Toprak boyalar mermer ve destiseng denilen el ta nn yardmyla ezilerek macun kvamna getirilerek kullanlr.


d

d genellikle byk ba hayvanlarn safrakesesinden elde edilir.Safrakeseleri delinir ve iindeki d szlerek bir kapta toplanr,benmari usul kaynar suda 20 dakika bekletilir.Yzeyde biriken kpk bir kak yardmyla alnr.Bu ilem kt bir kokuya neden olduu iin ak havada yaplmas nerilir.Kalkan bal d de kumlu-kkl ebru yapm iin uygundur.


Kitre

Ebru yapmnda kullanlan suyun belli bir younlua sahip olmas ve zel olarak hazrlanan boyay zerinde tutabilmesi gerekmektedir, her hangi bir suyla ebru yaplamaz. Ebrunun suyuna bu zellii veren maddenin ismi kitredir.Kitre,

Trkiye'nin gney ve gneydou blgelerinde krlarda yetien yabani bir dikenin(geven) zsuyudur. Kyller krlarda geven dikeninin gvdesine bakla izik atar, birka gn beklerler. Bitkinin zsuyu izik blgeden akar ve kurur. Bir aa kabuuna benzer grnm alr. Bu kabuklar tek tek toplanr. Kabuk eklinde olan kitre aktarlarda satlmaktadr. Ebrunun suyu hazrlanrken saf suyun iine belli llerde kitre konulur. Su az kapal bir kapta bu ekilde bir sre bekletilir. Belli zaman aralklaryla mncklanarak eriyen kitre znn datlmas gerekir. Suyun yeterli younlua ulamasndan sonra, iinde kalan erimemi kitre kalntlarn ayrmak iin, ebru suyu iyice szlmelidir.Kitre ebru yapmnda kullanlan, suyun belli bir younlukta olmas iin suya kartrlan maddelerden biridir. nl Ebrucu Sacid Okyay ebru yapmnda en iyi sonucu salepin verdiini ancak kitrenin daha ucuz olmas sebebi ile kitre kullandndan bahseder.


Deniz kadayf

Kitrenin hazr hale gelmesi 5-6 gn kadar gerektii iin deniz kadayf denilen deniz yosunu kullanlabilir.Hazr toz halde satlr.50 gr toza 5 lt saf su ilave edilerek topaklanma olmamasna dikkat edilerek mikserle kartrlr.Bir saat iindeki hava kabarcklar yzeye kp patlyana kadar beklenir.Sonra kullanma hazrdr.


At kl



Fa yapmnda kullanlan atkllar tercihen yal atlarn yelelerinden yada kuyruklarndan elde edilir.At kl tercih edilmesinin nedenleri gzenekleri nedeniyle boyalarn fradan bir vuruta dklmemesidir.Bylece tm yzeye eit byklkte ve miktarda boya dklebilir.



Frada gl dal kullanlmas dalnn esnek olmas , kolay kf tutmamas nedeniyledir.Eski ustalardan Necmettin OKYAY'n ok zel ve dll gller yetitirmesi ve bu gllerin dallarn kullanmas ,rencilerinin de bu ynde gelenei srdrmesi.

Kaynak



Antik Dekor dergisi 101.say,Haziran 2007.
Skylife dergisi 1995 Kasm says, Cneyt Taylaner Ebru Sanat makalesi.